Paź Królowej

Powrót absurdysty

(powieść, 2004)

Kolory, które widział wcześniej, które wyblakły kiedy stracił dzieło, nabrały teraz blasku. Dźwięki, które kiedyś słyszał, aż ogłuszyło go nieszczęście, docierają do niego w zdwojonej sile. Chleb i woda smakują jakby cały czas był głodny, ciało kobiety, które przez lata spowszedniało, nagle odmłodniało, jego oczy widzą w nocy jak przez noktowizor, to co mówi jest bardziej przemyślane. Już nigdy nie nabierze się na sztukę. Teraz to on będzie ją miał we władzy, nie ona jego.

Życie płynie obok niego jak rzeka. Ma do wyboru – zostać na brzegu, poszatkowanym śladami jego stóp, gdzie wszystko stracił, albo wskoczyć w nurt i popłynąć z prądem, aż fala wyrzuci go na inny brzeg, gdzie na piasku nie ma ani jednego śladu i gdzie wszystko można zacząć na nowo.

Decyduje się na skok i zaczyna pisać od nowa.

„Powrót absurdysty”, fragment

Powrót absurdysty

O książce

Anna Kajtochowa, ZAMIAST WSTĘPU

Dwoma nurtami płynie los bohatera-narratora „Powrotu absurdysty” Wojciech Węcława, pierwszej książki utalentowanego autora. W nurcie dominującym wprowadza nas w krąg utworów autotematycznych, w których główną rolę grają refleksje o celach i zadaniach, a głównie sposobach pisania, przyjętych konwencjach artystycznych i metodach budowania dzieła.

Wykreowana rzeczywistość uruchamia swoistą „wirówkę nonsensu” – że przywołam Janusza Głowackiego, bo tytuł jego utworu najlepiej oddaje atmosferę „Powrotu absurdysty”. Na naszych oczach – ba, z naszym intelektualnym udziałem (zadbał o to autor) – powstaje ta współczesna powieść, której narrator, reemigrant, wraca z Kanady po ośmiu latach i usiłuje się znaleźć w znanej a przecież nieznanej rzeczywistości, poddanej chaosowi transformacji. Wciąga nas w tworzenie postaci samego narratora, który przebywa w orbicie działania Qfadraciq’u Absurdystów, czyli przybyszów Mariny i Gregora z Petersburga, kota Ramzesa, do złudzenia przypominającego Bułkahowskiego Behemota, a pełniącego funkcję dyrektora miniorganizacji oraz Teda (porte parole narratora). Środowisko powiększa się w miarę pisania książki o innych bohaterów: żebraka, który tworzy równoległy utwór o narratorze „Powrotu…”, złodzieja, Hieronima Podmokłego – protoplasty basennictwa wirtualnego, zaszczepionego na rozmaite idiotyzmy, kochanka łazienkowej Kafelki, wreszcie Luizę, dziewczynę ze snów; ta zakochuje się w Tedzie, poznawszy go na podstawie lektury utworu żebraka, zgubionego przezeń w kawiarni Lipsk na Kazimierzu, dawnej żydowskiej dzielnicy Krakowa, przeżywającej teraz renesans odbudowy, i wielu następnych.

Qfadraciq Absurdystów to ośrodek laboratoryjny, bardzo ważny ze względów warsztatowych. Tu powołuje się kolejnych bohaterów książki, tu prowadzi się basen wirtualny bez kropli wody, za to ze wszystkimi urządzeniami na małych karteczkach papieru, tu tworzy legendę Farbika. Wszystko bardzo znamienne, ale nie zdradzajmy dalszych absurdów…

Zastosowana narracja personalna pokazuje świat przedstawiony tak, jak jawi się on w świadomości bohaterów. Narrator w pierwszej osobie poddaje swoistej wiwisekcji kondycję człowieka wyalienowanego, który z trudem i uporem poszukuje własnej tożsamości. Cała rzeczywistość dostrzegana a głównie kreowana – zbliża się w zamyśle autora do absurdu, ale nigdy nie przekracza granicy dobrego smaku. Nawet wtedy, gdy epatuje nas narrator naturalistycznymi obrazami horrendalnych nieporządków czy Kafkowską atmosferą pomieszczeń, w których przebywa Farbik, potencjalny zjadacz obrazów, jeśli zabraknie mu pożywienia w postaci tubek z cynobrem, albo gdy nieopatrznie spojrzy na niego dobry malarz. Przed przerysowaniem broni smak literacki oraz wyobraźnia jednak zorganizowana i ściśle podporządkowana przemożnej potrzebie tworzenia takiego wizerunku bohatera, który w pozornym sprzeciwie akceptuje zastaną rzeczywistość łącznie z jej tradycją, tęsknotą do bliskości i wszystkiego co – niby obce – pozostaje nadal swojskie mimo udziwnień, nonsensów, pozorów.

Narrator – jak znakomicie zorganizowany matematyk wyprowadza – a raczej tropi absurdy na wzór poszukiwania wspólnego mianownika w chaosie różnych możliwości ułamkowych.

W zasadzie widzi je wszędzie: w rodzinie, wzajemnym układzie stosunków – rodziców między sobą, rodzicami a dziećmi, rodzeństwem; przyjaciele i znajomi we wspólnych układach. W centrycznym powiązaniu każdy z każdym, wszystko ze wszystkimi i nieprzystosowalności, zmieniającej się nagle we współgrającą ze sobą harmonię. Pokonuje przy tym rafy nie tylko przez siebie tworzone, także przez otoczenie, w którym prawo obywatelstwa zyskuje np. Dom Grafomanów z dyrektorem Edwardem Kulką na czele. Kamil Gwiazda poetyzujący w rytmie języka „hokinki” (wydał jeden egzemplarz tomiku), oraz prawdziwy Poeta. Jego talent kiedyś rozbłyśnie w myśl zasady, że prawdziwy talent nie zginie.

Dla ukazania panujących w środowisku stosunków wybrał formę groteski, pojemną w ujmowaniu zgoła odmiennych postaw i pojęć, składających się jednak w całość, która pomieści w sobie i skomplikowane ludzkie charaktery, i przepełnione nieprzewidywalnością sytuacje, i zaskakujące sploty wydarzeń. Odnoszę wrażenie, że przywołanie zjawisk potocznie zwanych artystycznymi to nie tylko zabawa absurdysty. To także pretekst do rozliczenia namiastki pseudoartystycznych ciągot quasi bohemy. Tu kpiarstwo narratora nie zna litości. Tyczy nie tylko literackich postmodernistycznych prądów i zjawisk. Także występujących w sztukach plastycznych, kabaretowej, itp., itd. Efekt specjalny powstaje, gdy następuje przenikanie realnych, dostrzeżonych zrębów rzeczywistości z wykreowaną, skrzącą dowcipem i specyficznym humorem, rodem z najoczywistszych absurdów – np. w domu Mariny i Gregora kot Ramzes przyjmujący czy wypraszający gości, gdy obraduje Qfadraciq Absurdystów.

Czy istnieje w tym wykreowanym świecie coś, co warte jest zachodu i ocalenia, ku czemu można skierować nadzieję wyalienowanej jednostki? Pytanie istotne, bo pamiętamy, że wszystko, co poznajemy, przebiega w skomplikowanej (znów do granic absurdu) materii życia emigranta, powracającego do kraju, który nie jest już tym człowiekiem, który wyjechał, ale nie jest także tym, jakim był na emigracji. Narrator odpowiada: tak, nadzieję niosą uczucia rodzinne, miłość do kobiety i piękna natury, sztuka. Wzrusza podróż Teda do odległej wsi, gdzie mieszkają Babcia z Dziadkiem, miłośnikiem drzew, sadu, Biblii i domowego jedzenia. Fascynuje kreacja Luizy, która swą osobowością, urodą, mądrością i wdziękiem mogłaby obdzielić całe tabuny bohaterek współczesnych powieści popularnych. Także pogłębiony psychologicznie, ale również filozoficznie i socjologicznie jest model bohatera „Powrotu absurdysty”. Przybliża on powieść Węcława do najlepszych wzorców literackich Brunona Schulza, a ze współczesnych – Sławomira Mrożka i twórcy „New York, New York”. Może najmniej Edwarda Redlińskiego, jako że najbardziej odróżnia się od tegoż – językiem. O szerokiej, a jednak zdyscyplinowanej frazie, bez nadmiaru wulgaryzmów, ostrożnym w manewrach, kreślącym różne postawy i zaskakujące wybory. Przekonuje kunsztem wiarygodności zadziwiającym mnożeniu nonsensów, które składają się na prawdopodobność fabuły.

To sztuka, bo autor potrafi omijać rafy nudy i przegadania w opisach diagnozujących i penetrujących zachowania nawet najbardziej absurdalne. Dzięki temu czytelnik kroczy drogą naturalnego i swojskiego poznania, wynikającego z oczywistości absurdu. Pełny aplauz budzi też konsekwencja utrzymana przy kreowaniu nonsensownej rzeczywistości. Zbudowano ją tak, że gmach, do którego zaprosił nas narrator, ani na chwilę nie traci na atrakcyjności. Stronica za stronicą odsłania coraz nowsze perspektywy. Poruszamy się w nim w miarę swobodnie, nie tracąc zainteresowania. A wychodzimy przekonani, że warto tu jeszcze powrócić. To trochę taka „Czarodziejska Góra” Manna – gdyby brać pod uwagę harmonię i elegancję języka. Klarowna kompozycja, klasyczny opis, harmonizujący z nastrojem postaci, uładzone konflikty, brzemienne napięciem psychologicznym i współgrające z grą sytuacyjną, dialogi, wynikające z założeń. Jasny, przejrzysty tok narracji, podporządkowany założeniom gry intelektualnej. Rzeczywistość odległa od zastanej, ale wykreowana zgodnie z zasadami oglądu świata przyjętego przez narratora. W takiej rzeczywistości jest dość miejsca dla zdeklarowanego, a nawet praktykującego sceptyka. Nawet on podda się przekonującej perswazji narratora.

I jeszcze jego los. Co wybierze? Gdzie znajdzie swoje miejsce na ziemi?

To pytanie jest otwarte i samo się nasuwa przy penetracji tekstu. Ale nie oznacza, że dana jest odpowiedź jednoznaczna. I ona może być absurdalna zgodnie z przyjętym i realizowanym założeniem.

Niechaj każdy czytelnik odpowie sobie na nie sam. I sprawdzi, jak dalece popadł w opary absurdu. Względnie – o ile się z nich wyzwolił.

Kraków, w marcu 2004

Dane książki

Tytuł: Powrót absurdysty

Autor: Wojciech Węcław

Gatunek: powieść

Stron: 208

Format: A5

Wydanie: I

ISBN: 83-89707-07-1

Wydawnictwo Towarzystwa Słowaków w Polsc, św. Filipa 7, 31-150 Kraków

tel. 12 634-11-27

email: zg@tsp.org.pl

Okładka i rysunek: Bożena Boba-Dyga

Redakcja, „Zamiast wstępu”: Anna Kajtochowa

Opracowanie komputerowe: Bożena Boba-Dyga

Copyright: Wojciech Węcław

Kraków 2004

Fragment

“

Kolory, które widział wcześniej, które wyblakły kiedy stracił dzieło, nabrały teraz blasku. Dźwięki, które kiedyś słyszał, aż ogłuszyło go nieszczęście, docierają do niego w zdwojonej sile. Chleb i woda smakują jakby cały czas był głodny, ciało kobiety, które przez lata spowszedniało, nagle odmłodniało, jego oczy widzą w nocy jak przez noktowizor, to co mówi jest bardziej przemyślane. Już nigdy nie nabierze się na sztukę. Teraz to on będzie ją miał we władzy, nie ona jego. Życie płynie obok niego jak rzeka. Ma do wyboru – zostać na brzegu, poszatkowanym śladami jego stóp, gdzie wszystko stracił, albo wskoczyć w nurt i popłynąć z prądem, aż fala wyrzuci go na inny brzeg, gdzie na piasku nie ma ani jednego śladu i gdzie wszystko można zacząć na nowo. Decyduje się na skok i zaczyna pisać od nowa.

“